Bu dersin temel amacı; 16. yüzyıl ve sonrasında (klasik sonrası dönem) Hicaz, Şam, Kahire, İstanbul ve Anadolu merkezli ilim havzalarında kaleme alınan hadis literatürünü, dönemin entelektüel, kurumsal ve metodolojik bağlamları çerçevesinde kapsamlı bir şekilde tanıtmaktır. Ders kapsamında, nispeten geç dönem klasik hadis birikiminin Osmanlı ve çevre coğrafyalardaki alımlanışı, şerh ve haşiye geleneği üzerinden yeniden üretimi ve dönemin öne çıkan muhaddislerinin ilmi yaklaşımları analitik bir bakış açısıyla incelenir. Böylece öğrencilerin, klasik sonrası (müteahhirûn) döneme ait metinleri doğru tahlil etme, coğrafyalar arası ilmi ağları kavrama ve literatürdeki devamlılık ile değişim unsurlarını tespit etme becerisi kazanması hedeflenmektedir.

Bu ders; 16. yüzyıldan itibaren günümüze kadar uzanan son dört asırlık süreçte kaleme alınan hadis usulü literatürünü ve bu literatürün hadis tarihindeki yerini kapsamlı bir biçimde ele almaktadır. Ders boyunca, klasik dönem usul birikiminin müteahhirûn dönemde nasıl muhafaza edildiği, yorumlandığı ve yenilendiği incelenir. Öğrenciler; Osmanlı coğrafyası, Hicaz, Şam ve Mısır gibi ilim merkezlerinde üretilen usul eserlerini, manzume, şerh ve haşiye türündeki çalışmaları ve dönemin öne çıkan müelliflerinin metodolojik yaklaşımlarını analiz etme imkânı bulurlar. Ders, seçme metin tahlilleri aracılığıyla hadis ilminin tarihsel süreçteki kesintisiz birikimini, gelenekteki süreklilik unsurlarını ve dönemsel dönüşümleri takip etmeyi sağlar. İçerik Kapsamı ve Tematik Başlıklar: Son Dört Asrın Hadis Usulü Literatürü: 17-20. yüzyıllar arasında yazılmış temel usul metinleri, manzumeler, şerhler, haşiyeler ve modern döneme geçişteki teliflerin tanıtımı. Hadis Tarihinde Süreklilik ve Dönüşüm: Klasik dönem usul kurallarının geç dönem ilmi havzalarında alımlanışı, kavramsal süreklilik ve dönemin ilmi ihtiyaçlarına göre şekillenen metodolojik vurgular. Bölgesel İlim Havzaları ve Usul Anlayışları: Osmanlı merkez ve taşra medreseleri ile Hicaz, Şam ve Kahire’deki usul teliflerinin karşılaştırmalı analizi. Seçme Metin Okumaları ve Tahlilleri: Dönemin öne çıkan muhaddis ve usulCilerinin eserlerinden seçilen pasajlar üzerinden tanım, tasnif ve tenkit kriterlerinin incelenmesi.

Bu ders, öğrenci merkezli, araştırmaya dayalı ve etkileşimli bir seminer yöntemi ile yürütülmektedir. Dersin işlenişi; teorik altyapının aktarılması, birincil kaynak metinlerinin doğrudan tahlili ve sınıf içi akademik tartışmalar üzerine kurgulanmıştır. Öğretim ve Öğrenme Yöntemleri: Seminer ve Konu Sunumları: Öğrenciler, dönem başında belirlenen müellif, coğrafi havza veya literatür başlıkları çerçevesinde bağımsız bir araştırma yürüterek hazırladıkları konuyu sınıfta sunarlar. Metin Tahlili ve Okuma (Birincil Kaynak İncelemesi): 16. yüzyıl sonrası yazılmış seçme hadis usulü ve literatür metinleri (şerh, haşiye, manzume vb.) doğrudan orijinal kaynaklar üzerinden okunur; üslup, kavramsal çerçeve ve metot açısından analiz edilir. Aktif Müzakere ve Eleştirel Tartışma: Sunumlar ve okunan metinler çerçevesinde; ilmi havzalar arası etkileşim, gelenekteki süreklilik-değişim dinamikleri ve usul tartışmaları sınıfça eleştirel bir yaklaşımla müzakere edilir. Danışmanlık ve Rehberli Araştırma: Öğretim elemanının yönlendirmesiyle literatür taraması, kaynak tenkidi, bibliyografik analiz yapılması ve akademik standartlara uygun seminer metni/raporu hazırlanması sağlanır.

Ders kapsamındaki metin tahlilleri ve seminer çalışmaları, klasik sonrası (müteahhirûn) döneme damgasını vuran ve Osmanlı ilim coğrafyası ile çevre havzalarda kabul gören birincil kaynaklar üzerinden yürütülecektir. 1. Birincil Kaynaklar (Dönem Metinleri ve Şerh/Haşiye Geleneği) İmâm Birgivî (ö. 981/1573): Risâle fî Usûli’l-Hadîs (Osmanlı medrese müfredatının temel usul metinlerinden biri). Aliyyü’l-Kârî (ö. 1014/1606): Şerhu Nüzheti’n-Nazar fî Tavdîhi Nuhbeti’l-Fiker (İbn Hacer’in Nuhbe’sine yazılan dönemin en gözde şerhlerinden biri). Zeynüddin el-Münâvî (ö. 1031/1622): Hadis usûlüne dair telif ettiği eserler ve Nuhbe üzerine incelemeleri. İbrahim el-Kûrânî (ö. 1101/1690): Nuhbetü’l-Fiker / Nüzhetü’n-Nazar Hâşiyesi (Hicaz merkezli ulema ağının usûl anlayışını yansıtan metinler). Ömer Çelebi (ö. 1150/1737 civarı): Usûl-i Hadîs Risâlesi (Dönemin müstakil usul telifleri). İsmail Hakkı Bursevî (ö. 1137/1725): Nuhbetü’l-Fiker Şerhi (Tasavvufî ve ilmi birikimin usul metnine yansıması). İbn Himmât ed-Dımaşkı (ö. 1175/1761) & Bandırmavî Hâmid Efendi Şam-İstanbul ilim hattında kaleme alınan Hadis Usûlü eserleri ve risaleleri. Dâvûd-i Karsî (ö. 1169/1756): Şerhu Risâleti’l-Birgivî fî Usûli’l-Hadîs (Birgivî’nin risalesinin medreselerdeki en yaygın şerhi). 2. Geç Dönem ve Son Dönem Osmanlı Usûl / Tarih Literatürü Mahmud Esad Seydişehrî (ö. 1336/1918): Usûl-i Hadîs (Osmanlı’nın son döneminde kaleme alınan Türkçe usul metni). Manastırlı İsmail Hakkı (ö. 1330/1912): Usûl-i Hadîs (Yükseköğretim/medrese-i mütehassısîn seviyesindeki öğrenciler için hazırlanan usul tercüme ve telifi). İzmirli İsmail Hakkı (ö. 1946) & Arapgirli Hüseyin Avni (ö. 1958): Dârülfünûn İlahiyat Fakültesi Hadis Tarihi Ders Notları (Dârülfünun müfredatında okutulan Hadis Tarihi eserlerinin Usûl-i Hadîse ayrılmış bölümleri). 2. Yardımcı ve İkincil Literatür (Araştırma-İnceleme Eserleri) (Öğrencilerin metinleri tarihsel ve entelektüel bağlamına oturtması için tavsiye edilen ikincil kaynaklar) Osmanlı Hadis Araştırmaları ve İlim Havzaları üzerine yazılmış modern monografiler, tezler ve makaleler. Geç dönem müelliflerinin biyografilerine ve eserlerine dair DİA (Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi) maddeleri. Son dönem Dârülfünun müfredatı ve Osmanlı son dönemi hadis usulü çalışmalarını ele alan akademik araştırmalar.