Bu dersin temel amacı; 17. yüzyılda Hicaz (Mekke ve Medine) merkezli olarak gelişen, ilmi ağlar ve icazet silsileleri kanalıyla İslam dünyasının geneline yayılan hadis halkalarını ve bu halkaların önde gelen muhaddislerini tanıtmaktır. Ders kapsamında; söz konusu âlimlerin klasik sonrası dönemde geliştirdikleri hadis kavrayışları, metin merkezli sünnet anlayışları ve modernleşme öncesi ihyâ/ıslahat (tecdid) hareketlerine sundukları fikrî zemin analitik bir perspektifle ele alınır. Bunun yanı sıra, Hicaz merkezli bu ilmi birikimin sonraki yüzyıllarda (18 ve 19. asırlar) farklı coğrafyalara yansıması, bu halkanın tesirinde yetişen müteahhirûn muhaddisler ve onların kaleme aldığı temel eserler tahlil edilerek öğrencilere tarihsel ve metodolojik bir derinlik kazandırılması hedeflenmektedir. Alt Amaçlar ve Öğrenme Hedefleri: 17. Yüzyıl Hicaz Hadis Merkezini ve İlim Ağlarını Kavramak: Mekke ve Medine'nin uluslararası bir ilim merkezi olma niteliğini, farklı coğrafyalardan gelen ulema arasındaki etkileşimi ve icazet/isnad zincirlerini (sebt ve fehrese geleneği) tahlil etmek. Tecdid ve İslahat Düşüncesinin Hadis Temellerini İncelemek: Modernleşme öncesi dönemde ortaya çıkan dinî ihyâ, ıslahat ve içtihat söylemlerinin hadis metinleri ve sünnete ittiba anlayışıyla olan metodolojik bağını ortaya koymak. Öne Çıkan Âlimleri ve Eserlerini Tahlil Etmek: İbrahim el-Kûrânî, Ahmed el-Kuşâşî gibi dönemin simge şahsiyetlerinin hadis usulü ve rivayet alanındaki eserlerini metot, üslup ve muhteva açısından incelemek. Sonraki Dönemlere Etkisini ve Fikrî Sürekliliği İzlemek: Hicaz merkezli ihya hareketinin Hindistan (Şah Veliyyullah ed-Dihlevî çizgisi), Kuzey Afrika, Şam, Mısır ve Osmanlı merkezine uzanan etkilerini ve sonraki muhaddisler üzerindeki izlerini tespit etmek.

Bu ders; 17. yüzyıldan itibaren Hicaz, Şam, Mısır, Mağrip ve İstanbul gibi ilim merkezlerinde yetişen önde gelen muhaddislerin icâzet zincirlerini, hoca-talebe ilişkilerini ve coğrafyalar arası ulema ağlarını merkeze almaktadır. Ders kapsamında, biyografik ve bibliyografik aktarımın temel araçlarından biri olan ve muhaddislerin hocalarını, aldıkları icazetleri, rivayet hatlarını ve okudukları eserleri derledikleri "sebet" (çoğulu: asbât / fehrese / barnâmaj) türü eserler doğrudan inceleme konusu yapılır. Öğrenciler, seçilen 20 simge muhaddisin sebetleri üzerinden geç dönem hadis dünyasındaki ilmi hareketliliği, rivayet geleneklerinin devamlılığını ve uluslararası ilim ağlarının (network) yapısını tahlil etme imkânı bulurlar. Ders Kapsamında Sebetleri ve İlim Ağları İncelenecek Âlimler: Muhammed b. Alâeddin el-Bâbilî (ö. 1077/1666): Mısır merkezli rivayet hattı, icazet ağları ve sebet geleneğindeki yeri. İsâ es-Seâlibî (ö. 1080/1669-70): Mağrip-Hicaz ilim hattı ve dönemin ulema ağları arasındaki köprü rolü. İbrahim el-Hıyârî (ö. 1083): Hicaz ve çevre ilim havzalarındaki hoca-talebe ilişkileri ve rivayet birikimi. Ebû Sâlim Abdullah b. Muhammed el-Ayyâşî (ö. 1090/1679): Kuzey Afrika’dan Hicaz’a uzanan seyahatleri (rıhle), ilmi meclisleri ve sebeti. İbrâhim el-Kûrânî (ö. 1101/1690): 17. yüzyıl Medine merkezli ilmi halkanın ve tecdid düşüncesinin isnad/icazet ağlarındaki merkezi konumu. Ahmed en-Nahlî (ö. 1130/1717): Mekke/Hicaz merkezli rivayet zincirleri ve sebetinin içerik tahlili. Muhammed b. Ali el-Kâmilî (ö. 1131/1718): Şam ilim havzası ve dönemin ulema ağları içerisindeki konumu. Abdullah b. Sâlim el-Basrî (ö. 1134/1722): Mekke hadis halkaları, el-İmdâd adlı meşhur sebeti ve sonraki muhaddisler üzerindeki etkisi. Ebu’l-Fazl Muhammed Tâcüddîn b. Abdulmuhsin el-Kal‘î (ö.1147/1735): Mekke müftülüğü ve dönemin Hicaz ulema ağlarındaki icazet hatları. Muhammed b. Ahmed Akîle (ö. 1150/1737): Mekke ilmi çevresi, rivayet kanalları ve sebet literatürüne katkıları. Yusuf b. Hüseyin el-Hüseynî el-Halebî (ö. 1153/1740): Halep-Şam hattında ulema ağları ve rivayet silsileleri. Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed el-Aclûnî (ö. 1162/1749): Şam hadis halkası, hoca-talebe ilişkileri ve ilmi birikimi. Hüseyin b. Muhammed el-Mîmî el-Basrî (ö. 1162/1749): Basra-Hicaz ilmi geçişkenliği ve icazet ağları. Muhammed Hayat es-Sindî (ö. 1163/1750): Medine hadis halkası, Hint alt kıtası ile Hicaz arasındaki ilmi bağlantılar ve tecdid hareketine etkileri. Şihabüddin Ahmed el-Menînî (ö. 1172/1759): Şam merkezli ulema ağları, edebî ve hadis icazetlerinin kesişim noktaları. Hâmid b. Yûsuf el-Bandırmavî (ö. 1172/1758): Anadolu ve İstanbul medrese çevresi ile Arap coğrafyası arasındaki icazet ve metin aktarımı. İbn Himmât ed-Dımaşkî (ö. 1175/1761): Şam-İstanbul ilim hattı, el-Berekâtü’l-kudsiyye / sebet geleneği ve talebeleriyle ilişkileri. Murtazâ ez-Zebîdî (ö. 1205/1791): Hindistan’dan Yemen, Mısır ve Hicaz’a uzanan devasa ulema ağı ve kapsamlı sebet çalışmaları. Hibetullah el-Ba‘lî (ö. 1224/1809): 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başı Şam-Hicaz ilim silsileleri ve icazet gelenekleri. Zâhid el-Kevserî (ö. 1952): Geç dönem Osmanlı birikiminden modern döneme aktarılan isnad zincirleri, Tahrîrü’t-turukı’l-müstakîma ve el-İşrâf gibi sebet/fihris çalışmaları üzerinden geleneksel ulema ağlarının takibi.

Ders seminer tarzı verilir.

Mehmet Eren, Hadis ilminde rical bilgisi ve kaynakları, İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2018. Ahmet Eşer, Hadis İlminde Fehrese Literatürü, Doktora Tezi, 2021. Voll, John Obert, Hadis Âlimleri ve Tarikatlar: 18. Yüzyıl Haremeyn Ulemâsı ve İslâm Dünyasındaki Etkileri, Batı Gözüyle Tecdid: İslâm Dünyasında Tecdid Hareketleri 1700-1850, 2014, s. 63-74 Altuntaş, Mustafa Celil, Osmanlı Döneminde Hadis İlmi Altuntaş, Mustafa Celil, Üç Nesil Hadis İcâzeti Toplayan Bir Ulemâ Âilesi: Reisülküttap Mustafa Efendi, Şeyhülislam Âşir Efendi, Kazasker Hafîd Efendi, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 2020, cilt: XX, sayı: 1, s. 329-357